Naar Postliberalisme?

Elke prestatiebeoordeling hangt af van de criteria die men evalueert. Hier alvast een voorbeeld waar de machtigste staat niet zo goed uit komt!

Academische kringen in de Verenigde Staten vermoeden dat zich binnen de Trump-administratie een politieke visie aan het ontwikkelen is die steeds duidelijker afstand neemt van de gangbare economische opvattingen die het neoliberalisme de jongste decennia heeft uitgedragen, zoals geïnitieerd door de School van Chicago en haar gewezen mentor Milton Friedman. Men merkt eveneens dat “oude waarden" als gezin, familie, gemeenschap, religie, solidariteit e.d. steeds prominenter in het officiële discours opduiken als rechtvaardiging van beleidsdaden.

Vrijheid staat zeer terecht hoog aangeschreven in onze Westerse ethiek. Persoonlijke waarden als vrijheid van denken, spreken, gaan en staan, kopen en ondernemen, zijn belangrijke elementen voor de ontplooiing en het welbevinden van de mens. Maar die persoonlijke wensen onbegrensd ten top willen drijven houdt groot maatschappelijk gevaar in. Daarvan was men zich einde 18^de eeuw in Frankrijk al bewust, toen men wel “Liberté" opeiste, maar haar onmiddellijk verbond met “Égalité” en “Fraternité". Het Angelsaksisch neoliberalisme heeft echter de individuele vrijheid tegen elke kwalificatie afgeschermd door het te verbinden met het dogma van maximale persoonlijke vrijheid als beste weg naar optimaal economisch resultaat voor de hele gemeenschap. Maar “Jede Konseqwenz führt zum Teufel" wist Goethe al: de toestand waarin de VS na vijf decennia van neoliberale fiscale ontsporing en maatschappelijke kortzichtigheid is beland, zal mogelijks in de geschiedenisboeken beschreven worden als een moderne vlucht van Icarus naar de zon.

Het neoliberalisme, zoals het in zijn Amerikaanse bakermat werd geïmplementeerd, heeft er sterk toe bijgedragen dat de Verenigde Staten zijn uitgegroeid tot een ontdubbelde plutocratie: met enerzijds een progressieve linkse partij, de “Democraten", en anderzijds de conservatieve rechtse “Republikeinen" maar beide, zo niet bestuurd, dan toch geprogrammeerd door het grote geld. Dit heeft geleid naar een heel scheve inkomensverdeling waarbij rijken steenrijk konden worden en de lagere klassen in de ontoereikendheid (de “unaffordability") zelfs in de armoede terechtkwamen. Maar formeel zijn de VS een democratie gebleven en moeten er dus verkiezingen gewonnen worden! De Progressieven hebben daarvoor een talrijk natuurlijk kiespubliek met de minderbedeelden en de achtergestelde minderheidsgroepen. Daartegen opboksen is voor de Conservatieven geen gemakkelijke opgave. Donald Trump heeft dat klaargespeeld omdat hij de “verkiezingsval" wist te vermijden door “the deplorables"(zoals de Democrate Hillary Clinton hen durfde te noemen) aan te trekken en economisch beterschap te beloven, samen met culturele verlossing van de woke-tyrannie.

“Beloven", inderdaad! Maar de ontgoocheling zwelt met de dag aan. Als “47th President of the USA”, ontpopte Donald Trump zich als een ware Übermensch, een leider zoals Friedrich Nietzsche die in zijn filosofische mijmeringen voor ogen had; honderd ten honderd nihilistisch: geen regels, geen wetten, geen rechters, geen verdragen, geen structuren, geen instituties, geen verplichtingen, afbreken wat hindert, opblazen wat in de weg staat, niets mag hem hinderen, ook de waarheid niet; “my own morality”, zoals hij onbeschroomd stelt ! En wat ziet men gebeuren? Alles wat de eigen Trump-republikeinse plutocratie, en de hegemonie van de VS op wereldvlak moet of kan verrijken of versterken, krijgt voorrang, terwijl de heersende orde ombouwen, zoals beloofd, naar een billijker Amerikaanse samenleving, in de vergeethoek is geraakt. De neoliberale misgroei wordt niet teruggesnoeid. De laag- en middeninkomensgroepen  ervaren geen beterschap: zij blijven ontgoocheld achter.

Het neoliberalisme heeft dus een maatschappelijk wangedrocht gebaard. De “onzichtbare hand" die Adam Smith (einde 18^de eeuw) in zijn “Wealth of Nations" aan het werk zag om van het vrije nastreven van het eigen individueel profijt door alle burgers, een optimaal economisch resultaat voor de hele nationale samenleving op te leveren, heeft dus duidelijk niet gewerkt. Zij wordt door de neoliberalen nochtans steevast gebruikt als een magistrale metafoor om de juistheid van het gevoerde beleid te onderbouwen, maar hebben de boodschap van hun grote icoon en vroege initiator van het wetenschappelijk macro-economisch denken, maar half gelezen. In zijn opus magnum wijst Adam Smith met aandrang op de noodzaak om dat vrij economisch bedrijf ingebed te houden in de morele verworvenheden van de samenleving, en billijk bij te dragen tot de financiering van de taken die de Overheid ten bate van de gemeenschap te vervullen heeft, waaronder onderwijs, veiligheid, en defensie. Vandaag is dat pakket veel uitgebreider natuurlijk onder druk van de geleidelijke ontvoogding van de massa, en ook veel complexer omwille van de ontwikkelingen in de technologie en de mogelijkheden geboden door het moderne geldwezen. De hieronder opgelijste verschillen in welvaartsniveau tussen de EU en de VS zullen de meeste Europeanen verbazen; maar in Amerika maken ze de elite jaloers: hoe kan het nu dat wij Amerikanen die de machtigste en de rijksten zijn, het globaal minder goed doen inzake volkswelzijn, dan onze Europese “beschermelingen”? Het korte, maar pertinente antwoord is: “MONEY“. Zoals de mensheid reeds lang geleden werd aangemaand leidt geldbejag naar morele ontreddering, en de moraliteit is de geestelijke ruggengraat van het samenleven. Wat haar negatie oplevert zien we hieronder.

Kunnen er nog woorden gevonden worden om beter dan deze cijfers de rampzalige prestaties van een halve eeuw neoliberaal economisch beleid in de VS onder de aandacht te brengen? Natuurlijk niet, maar de dieperliggende reden ervan verdient wel enige toelichting. Waarom presteerde Europa beter? Het antwoord is eenvoudig: het in Chicago uitgedachte economisch beleid biedt - ongewild wellicht, maar wel automatisch - ook een vrijgeleide voor de hebzucht en zelfzucht van de individuele  economische actoren (het gezin, het familiaal bedrijf, de industrie, het financiewezen, de universiteiten, de gezondheidssector, zelfs het hele staatsbestel) omdat het, de maximale particuliere vrijheid nastrevend, ook de ordenende voorschriften vanwege de Overheid probeert terug te dringen, om haar stuur- en remkracht in de economische en fiscale sfeer te beknotten. Alle hinderpalen die wáár ook ergens het particuliere verdienmodel in de weg staan moesten opgeruimd worden.

Individuele welstand schept echter niet automatisch maatschappelijk comfort omdat dit laatste maar kan groeien door maatschappelijke inzet ten bate van algemene zorg en welzijn. Eeuwenlang heeft liefdadigheid die taken in de Westerse wereld waargenomen. Daardoor werd ook het besef gevoed van haar belang voor het algemeen welzijn. In het katholieke Europa heeft de sociale leer verwoord door Leo XIII in zijn encycliek Rerum Novarum van 1891 - na een eeuw van versnellende industrialisering en verpaupering van de arbeidersklasse - grote invloed gehad op de geesten. Geactualiseerd door Pius XI in Quadragesimo Anno in 1931, heeft zij een politieke generatie geïnspireerd voor de opbouw van een solidaire samenleving. Zo werd het Rijnland-model geboren: samen vooruit door overleg tussen de grote sociale geledingen van de nationale samenlevingen. In de Angelsaksische landen, waar de invloed van de Roomse Kerk slechts marginaal was, kreeg die solidariteit maar weinig aandacht. Het werd een wereld van verschil.

Prof. John K. Galbraih (+2006), gevierd economist omdat hij vulgariserend en boeiend schreef over zijn vak, had er al vroeg op gewezen: het neoliberalisme zou de weg openen voor de menselijke heb- en zelfzucht. Het laat toe dat de tycoons hun financiële macht nog verder uitbreiden en hun wil aan regeringen en bestuurders opdringen. Het is onachtzaam voor de noden en vereisten van een welvarend en harmonisch samenleven. Zonder de ethiek van “Égalité” (gelijkberechtiging) en “Fraternité"(solidariteit), heeft het neoliberalisme de poort geopend voor ongebreideld geldbejag. De geest van “Money, money, money” heeft de maatschappelijk verworven gedragsnormen naar de irrelevantie verdreven: “My own morals!”. Hun Nieuwe Wereld ligt er straks in scherven bij, zoals, héél lang geleden al, de mensheid werd vermaand.

Oh ironie, dat de neoliberale denkers zich beriepen en beroepen op 250 jaar oude geschriften van een moraalfilosoof die Adam Smith op de eerste plaats was, om een economische politiek te promoten die de poort wagenwijd heeft opengezet voor de immoraliteit. Dat heeft hun economische recepten verbrod, en de maatschappelijke cohesie steeds grondiger vernield..