Door de internationale onstabiliteit inzake financieel beheer is de wereld toe aan een paradigmashift.
Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog, toen de Verenigde Staten van Amerika als onbetwiste primus inter pares uit de oorlog tevoorschijn traden, leefde de Westerse Wereld in de waan geroepen te zijn tot het organiseren van een nieuwe Wereldorde. Er werd gewerkt aan een “Universele Verklaring van de Rechten van de Mens", aan een Organisatie van de Verenigde Naties, aan een Wereldbank om de vooruitgang wereldwijd te financieren, en ook aan een wereldwijd monetair verdrag dat in Bretton Woods bezegeling kreeg. Deze “roeping” was eigenlijk de vrucht van naoorlogse culturele overmoed en zou, zoals de geschiedenis sindsdien bewees, steeds duidelijker een fata morgana blijken. Wat er uiteindelijk ontstond, droeg de stempel van de Amerikaanse ambitie om Vrije Westen te leiden, er andere landen bij in te lijven, en er een bastion van radicale weerstand van te maken tegen het toenmalig nog intellectueel aanlokkelijk communisme.
John Maynard Keynes, die reeds tijdens de hardnekkige economische crisis van het interbellum zijn macro-economische reputatie had gevestigd, was de Britse financieel expert aan de onderhandelingstafel. Overtuigd van zijn inzicht dat een land zich financieel alles kan veroorloven “wat het zélf kan maken en doen”, verdedigde hij de stelling dat dit zich moet weerspiegeld zien in het na te streven evenwicht in de buitenlandse Balans van Goederen en Diensten van de ondertekenende partijen. Daartoe moest, naar zijn idee, een internationaal betaalmiddel gecreëerd worden, gedekt door goud, en beheerd door een op te richten internationale autoriteit; hij noemde die reken- en betaaleenheid “bancor". Bovendien stelde Keynes voor dat het op te richten beheersorgaan moest gemachtigd zijn om op te treden wanneer tussen lidstaten handelsonevenwichten ontstonden, en wel zodanig dat de last van de aanpassing evenredig zou gedragen worden door zowel de overschrijdende als de tekortgevende partner. Traditioneel viel de last en kost van het evenwichtsherstel steeds ten laste van de deficitaire partner, die in de regel moest overgaan tot devaluatie van de eigen munt. Keynes is echter vroegtijdig gestorven (1945) en zijn voorstellen samen met hem. Bretton Woods heeft geen bancor maar een gouddollar gecreëerd; geen internationaal-beheerde munt, maar wel een dollar met internationale betaalkracht, in de hand van de opkomende hegemonie.
De kruik gaat zolang te water tot ze breekt. Zij heeft dus een kwarteeuw dienstgedaan… dank zij een aderlating van 9.000 ton goud uit de soevereine reserve van de Amerikaanse Schatkist, omwille van het hardnekkig tekort op hun handelsbalans, waardoor ter compensatie de gouddollars voortdurend weglekten naar het buitenland maar regelmatig bij Fort Knox werden ingeruild. Keynes' voorstellen waren gestoeld op inzicht; de Amerikaanse plannen op machtshonger en zelfoverschatting. De “Nixon-shock" (unilaterale afschaffing van de goud-convertibiliteit in 1973) heeft geen multilaterale bezinning teweeggebracht. De fundamentele kwaal, het handelsdeficit, werd zelfs beschouwd – ook door academici! – als een heel gunstige situatie voor de VS, omdat zij toeliet goedkoop te importeren en er voortaan met papieren dollars voor te betalen. Dat het gelijktijdig vlottend maken van de wisselkoersen ten opzichte van de USD -- wat nu al een halve eeuw van kracht is - niet tot handelsevenwicht heeft geleid, blijkt de verantwoordelijke politieke en financiële elites nooit te hebben gestoord.
Uit Trumps MAGA-discours bleek plots wel het bewustzijn, nu het kalf verdronken is, dat een structureel handelstekort bepaalde sectoren van de economie onderuithaalt. Zijn eerste ambtsjaar bracht echter geen duidelijke koerswijziging, ondanks de agressieve maar al te wispelturige tarievenoorlog die hij zonder dralen heeft ingezet. Met dit beleid heeft hij zijn excedentaire handelspartners wel gedeeltelijk tot realistischer wisselkoersen voor hun munt kunnen aanzetten, maar dit spel van dreigen en aanpassen bemoeilijkt het tot stand komen van gezonde handelsrelaties door zijn onberekenbaarheid.
Vermits evenwichtige en stabiele internationale handelsrelaties door de band in iedereens voordeel zijn, heeft ook iedereen baat bij een eerlijke en betrouwbare supranationale regeling van die materie. De aanvankelijke agressieve manier van handelen in Washington lijkt echter een permanente stijl te worden tot het bekomen van “deals". Een dergelijk klimaat is niet gunstig om op zoek te gaan naar een billijke en internationaal-geaccepteerde regeling. Maar ook de Trump-era zal teneinde komen; en liefst niet door de instorting van het overhangend financieel bestel: wat sommigen al voorspellen. Het is dus niet te vroeg om na te denken hoe de kapitalistische wereld zich uit dit slop kan redden.
Een ICU
Wat hieronder volgt is een summiere technische prospectie voor een internationale bijsturing van ontstane handelsonevenwichten, via een supranationale digitale betalingsapp voor handelstransacties die de eigen muntzones overschrijden. Daarvoor is op de eerste plaats een neutrale internationaal-geaccepteerde reken- en betaaleenheid nodig; laten we haar ICU noemen, zegge International Commercial Unit. Analoog met wat het IMF heeft gedaan voor de creatie van haar SDR (Special Drawing Rights) kan een representatieve korf van de nationale munten der belangrijkste exportlanden, gewogen volgens de grootte van hun export over de jongste jaren, als een rekeneenheid aangenomen worden. Alle deelnemende landen kunnen er de prijs/koers uitgedrukt in de eigen munt van berekenen; en elke Centrale Bank weet (bepaalt) dus welke de koers van de ICU tegenover de eigen munt is én zij kent ook die van alle handelspartners.
De betalingen van de transacties in de goederen- en dienstensfeer (dus op basis van facturatie) zouden via de omzetting van het factuurbedrag in ICU-eenheden, door één supranationale betaalapp kunnen uitgevoerd worden. De omzetting van het bedrag van de facturatie naar ICU kan op het niveau der handelsbanken gebeuren, volgens instructies van hun Centrale Bank. De betalingen zouden automatisch en onmiddellijk kunnen gebeuren. Daartoe moet het centraal beheer van het betaalsysteem (een “ICUPS” voor ICUPayment System) stevig digitaal uitgebouwd en verstandig geprogrammeerd worden. De ECB heeft al heel wat ervaring opgebouwd met haar complex transfertsysteem binnen de Eurozone, en wellicht kan men ook bij SWIFT en BIS wat leren. De internationale financiële transferts (dus buiten de handelssfeer) blijven het domein der bilaterale betrekkingen tussen de Centrale Banken. Zo kan het ICUPS een zuiver beeld krijgen van de handelsonevenwichten die zich internationaal vormen, en kan zij, door periodische aanpassing van de deviezenkorf, de grote exportlanden helpen hun onderlinge evenwichten te behouden, zo niet te bereiken. De kleinere muntzones die geen deel uitmaken van de ICU-korf kunnen eigenmachtig (maar in overleg met ICUPS) hun koers t.o.v. de ICU aanpassen in functie van de noden van het eigen handelsevenwicht.
Om de hier geschetste of een gelijkwaardige aanpak gestalte te kunnen geven is op politiek niveau het inzicht vereist dat handelsevenwicht op termijn steeds zowel het eigen als algemeen belang dient; en dat dit best bereikt kan worden door een stabiel onpersoonlijk multilateraal mechanisme te creëren. De hegemonie waar de USD, zonder tegenprestatie, en op nogal schabouwelijke manier heeft kunnen van genieten, komt nu zienderogen aan haar einde. De dreigementen van President Trump aan het adres van het alternatieve BRICS-initiatief zal de degradatie van de USD als internationaal betaalmiddel en reserve-actief denkelijk niet kunnen keren. De dollar-impasse is zichtbaar; een vluchtweg nog niet.
Gastauteur Gus Mombaerts
Vervanging F16