email 297633 960 720 gray text sleepers02

dwarsliggers

Dwarsliggers ... noodzakelijk om het rechte spoor te houden
lees meer over onze filosofie

gebeten om te weten DRIE

WikiLeaks en de persvrijheid

Deze bijdrage kwam tot stand in samenwerking met enkele externe ‘dwarsliggers’.

Naar aanleiding van de deal die Julian Assange, oprichter van WikiLeaks in 2006, sloot met de VS-justitie, kwam hij vrij na voor de VS-justitie jarenlang opgejaagde wild te zijn geweest. Groot nieuws en tijd voor enkele bedenkingen over de rol van de onderzoeksjournalistiek en de persvrijheid.

Toen Assange vanaf 2010 honderdduizenden geheime documenten publiek maakte via WikiLeaks, was het kot te klein. Ik herinner mij nog dat journaliste Mia Doornaert - gewezen voorzitter van de Internationale Federatie van Journalisten, en toen beleidsadviseur voor premier Yves Leterme - schande sprak over het lekken van geheime documenten. Toch waren er ook heel wat andere meningen die de rol van klokkenluiders en de persvrijheid wél belangrijk achtten.

Drie reacties

Twee militaire experten schreven het volgende:

“Het is altijd moeilijk om het juist evenwicht te vinden tussen persvrijheid en afscherming van een informatie door het toekennen van een veiligheidsclassificatie. (…) Het is echter niet omdat een info betrekking heeft op defensie dat de geheimhouding onvoorwaardelijk zal zijn. In het geval WikiLeaks waren blijkbaar documenten geclassificeerd die betrekking hadden op schendingen van het oorlogsrecht... Wie bepaalt trouwens de noodzaak tot geheimhouding. Is het de bataljonscommandant die de reputatie van zijn eenheid niet wil schenden? Is het de CHOD (stafchef) die de reputatie van defensie wil vrijwaren... de MOD (minister van defensie)?? Ik denk dat het geval per geval zal moeten bekeken worden. (…) Ik denk dat hier het principe van "noodzaak tot kennisneming" moet gelden en dat zelfs in een democratie niet iedereen alles moet weten.”

“Assange en zijn dossier roepen belangrijke vragen op die vanuit heel diverse oogpunten kunnen worden bekeken. (…) Indien het documenten betreft is het duidelijk dat er een interne bron die over de geheime informatie beschikt al of niet moedwillig fouten heeft gemaakt die aan de oorsprong liggen van het lek. De eerste fout wordt dus meestal gemaakt door de kant van de informatiehouder.

En dan komen we op een interessant punt: de informatie komt in handen van een journalist die beroep kan doen op de persvrijheid. (…) Dan is er nog de kwestie waarom op bepaalde documenten het label ‘geheim’ geplakt worden. Dat kan volkomen terecht zijn, bv informatie omtrent fabrieksgeheimen of militaire geheimen. Maar het kan ook totaal onterecht zijn en bijvoorbeeld dienen om zaken onder de mat te vegen die liever uit het daglicht gehouden worden. (…) Laat ons vooral de persvrijheid die een hoeksteen vormt van onze democratie koesteren en verdedigen. Wij hebben allen hierin een taak. Maar ook de journalisten hebben hun taak: op verantwoorde wijze omgaan met persvrijheid. Soms een dunne lijn om te bewandelen.”

Een derde Dwarsligger schreef:

“WikiLeaks zou geen bestaansrecht hebben mochten de media hun taak ter harte nemen. Het falen van de media kan niet genoeg benadrukt worden. Waar het bij Wikileaks over gaat is verborgen gehouden informatie. Vooral belangrijk omdat iemand daar belang bij heeft. Veel landen hebben een verjaringstermijn die meestal over een tijdspanne gaat gelijk of langer dan het leven van de betrokken personen. Een aantal landen zoals het VK hebben de Freedom of information act (FOIA) en de VS heeft dit gekopieerd. Ik vind dat alle landen dit zouden moeten hebben. Ter bescherming zie je dan wel dat sommige zeer discrete geheime documenten meer zwart gemaakte tekst vertonen dan leesbare tekst, maar het is in ieder geval beter dan niets.
De WikiLeaks-publicaties waren vooral gericht op doofpotoperaties. Het risico dat deze misbruiken zouden uitlekken, is een rem op malversaties die regeringen in moeilijkheden kunnen brengen. Alleen moet ook duidelijk blijven dat een regering niet boven de wet kan staan zonder dat dit leidt tot een dictatuur.”

Waarover gaan de lekken

Dat het lekken van honderdduizenden documenten onmogelijk als één geheel kan beoordeeld worden mag blijken uit de lijst van de 10 grootste onthullingen van Julian Assange:

1. Guantánamo Files (2011)
WikiLeaks publiceerde geheime documenten die de mishandeling van 800 gevangenen in het Amerikaanse detentiekamp Guantánamo Bay onthulden. Het ging om een systematische en routinematige schending van de Geneefse Conventies en het misbruik van 800 gevangenen in Guantánamo Bay, waaronder kinderen van 14 en ouderen tot 89 jaar. De documenten lieten zien hoe deze gevangenen werden gemarteld en waarom ze vastgehouden werden, vaak zonder concrete bewijzen of een eerlijke rechtsgang.

2. Iraq War Logs (2010)
In 2010 publiceerde WikiLeaks een verzameling geheime documenten over de Irakoorlog, die details onthulden over 66.000 burgerslachtoffers, marteling, verkrachting en andere oorlogsmisdaden gepleegd door de Amerikaanse troepen. De logs lieten tevens zien dat marteling en mishandeling van gevangenen plaatsvond met volledige kennis van de coalitietroepen. De onthulling omvatte ook de beruchte "Collateral Murder"-video, waarin te zien is hoe Amerikaanse soldaten onschuldige burgers, waaronder twee Reuters-journalisten, doodschieten in Bagdad in 2007.

3. Afghan War Diary (2010)
WikiLeaks dumpte 91.000 rapporten van interne logs van het Amerikaanse leger over de oorlog in Afghanistan. Deze logs toonden aan dat burgerdoden massaal werden ondergerapporteerd en dat geheime operaties plaatsvonden waarbij Amerikaanse aannemers betrokken waren bij kindermisbruik in Afghanistan. De documenten bevestigden ook dat de Taliban sterker werd ondanks Amerikaanse inspanningen.

4. Vault 7 (2017)
In 2017 onthulde WikiLeaks een serie lekken van de CIA, die de hackingtools en technieken van het agentschap blootlegden. Deze documenten toonden aan dat de CIA apparaten zoals smartphones en smart-tv's kon hacken van Amerikaanse en Europese bedrijven zoals Apple, Google en Microsoft kon hacken en gebruiken als geheime microfoons. Ze onthulden ook dat de CIA technologie had ontwikkeld om voertuigen zoals auto's en vrachtwagens op afstand te controleren, wat potentieel dodelijke gevolgen kon hebben.

5. Diplomatic Cables (2010)
WikiLeaks onthulde een scala aan Amerikaanse inmenging in buitenlandse regeringen en internationale organisaties. Dit omvatte onder andere het bespioneren van VN-functionarissen, steun voor dictatoriale regimes, beïnvloeding van buitenlandse verkiezingen en druk op regeringen om beleid aan te nemen dat in lijn was met Amerikaanse belangen. De Public Library of US Diplomacy (PLUSD) documenteerde vijftig jaar Amerikaanse diplomatieke relaties over de hele wereld .

6. Syria Files (2012)
WikiLeaks publiceerde meer dan 2 miljoen e-mails van Syrische politieke figuren, die de interne werking van de Syrische regering en haar reactie op de opstanden en ISIS blootlegden. Deze e-mails onthulden de binnenlandse en internationale veiligheidscontracten van het Syrische regime, vaak met complexe en sinistere politieke machinaties.

7. Global Intelligence Files (2012)
In 2012 onthulde WikiLeaks meer dan 5 miljoen e-mails van het private inlichtingenbureau Stratfor. Deze documenten toonden hoe de Amerikaanse overheid en grote bedrijven activisten, demonstranten en spionnen in de gaten hielden. Onder de klanten van Stratfor bevonden zich onder andere Dow Chemical, Lockheed Martin en het Amerikaanse ministerie van Binnenlandse Veiligheid.

8. TPP, TTIP & TISA (2013)
WikiLeaks publiceerde meerdere concepten van internationale handelsovereenkomsten, die aantoonden hoe de VS probeerden een nieuw wereldwijd economisch en juridisch blok te creëren. Deze overeenkomsten zouden multinationals onbeperkte macht geven met de VS in het middelpunt. De lekken onthulden onder andere de controversiële ISDS-clausule, die bedrijven toestaat regeringen aan te klagen in private rechtbanken. Deze onthullingen leidden tot wereldwijde bewegingen voor sociale rechtvaardigheid en eerlijke handel.

9. NSA World Leaders Target (2016)
WikiLeaks onthulde dat de Amerikaanse NSA wereldleiders, met name Europeanen, bespioneerde voor geopolitieke doeleinden. Dit omvatte het afluisteren van een privébespreking tussen VN-secretaris-generaal Ban Ki-Moon en de Duitse bondskanselier Angela Merkel over klimaatverandering. Deze documenten toonden ook de economische spionage van de VS in Japan, Frankrijk en Brazilië.

10. Emails van Hillary Clinton (2016)
WikiLeaks publiceerde e-mails van de Democratische Nationale Commissie (DNC) die schadelijk waren voor Hillary Clintons presidentiële campagne. De onthullingen lieten zien hoe de DNC de nominatie van Bernie Sanders probeerde te ondermijnen om Hillary Clinton te bevoordelen. Dit zorgde voor aanzienlijke controverse en discussie over de integriteit van het Amerikaanse politieke proces en de transparantie van Clintons campagne.

Een conclusie

Het is aan u, waarde lezers, om te oordelen over de gegrondheid om geheime informatie te lekken.

Uit deze lijst met de summiere beschrijving blijkt dat het meestal gaat om feiten die het daglicht niet verdragen. Alleen is deze summiere vermelding niet voldoende om te oordelen. Blijft nog de manier waarop deze lekken door de onderzoeksjournalist gepubliceerd worden. Dat kan bij voorbeeld zonder gevaar voor de ‘acteurs van de feiten’ of met de expliciete vermelding van de individuele ‘daders’ en hun opdrachtgevers.

De afweging dat we elk geval afzonderlijk moeten bekijken is evident, want dan pas begint de analyse, waarin we vier aspecten onderscheiden die een belangrijke rol spelen: de ‘dader(s)’ van de gelekte feiten, de klokkenluider, het tijdstip van de lekken én de manier waarop de media, en niet alleen de publicerende journalist er mee omgaan.

De dader(s) van de feiten

Wie strafbare feiten wil verdoezelen gaat in de fout. Het onterecht gebruik van geheimhoudingsclausules is ook nefast voor de organisatie.

Tegelijk moet men beseffen dat oorlogsomstandigheden niet kunnen beoordeeld worden vanuit een pluche zetel. Wie geconfronteerd wordt met een gewapende vijand heeft niet de luxe om zich eerst af te vragen of de tegenstander eerst zal schieten. Het recht op zelfverdediging primeert en om het heel duidelijk te stellen dat betekent ook dat er slachtoffers vallen die geen onmiddellijk gevaar betekenden, zonder dat er sprake is van een schending van het oorlogsrecht.

Maar hoe zit het met fabrieksgeheimen in vredestijd? Hier gaat het meestal om geldgewin en dus laakbaar. Recent rijzen er vragen over de gevolgen voor de volksgezondheid die eventueel in het gedrang kwam door het negeren van fouten bij de productie of informatie (of bewust verdoezelde) nevenwerkingen die wordt achtergehouden.

De klokkenluider

Wat zijn de beweegredenen van iemand die besluit om informatie te lekken?

Het kan uiteraard omwille van persoonlijk voordeel zijn, maar wie een beetje nadenkt moet weten dat het lekken bijna altijd slecht afloopt voor de klokkenluider. Zelfs als de journalist zoals het hoort zijn bron beschermt, zal de organisatie het lek zelf ook wel vinden, zeker als het gaat over geheimen van een militaire of een machtige industriële organisatie.

Intuïtief vermoed ik dat er toch wel véél gevallen zijn waarbij de klokkenluider handelt op basis van meer hoogstaande argumenten: omwille van het begane onrecht, omwille van de leugenachtigheid van publieke verklaringen, …? En dat ondanks het feit dat hij/zij de mogelijke gevolgen (denkt) te kennen?

De journalist

Een eerste regel is uitermate belangrijk: een journalist die gelekte informatie publiek maakt MOET in elk geval zijn bron beschermen, tenzij die vooraf toestemming geeft om die bekend te maken. Zonder het bronnengeheim, geen onderzoeksjournalistiek.

De tweede regel is dat voor de geloofwaardigheid van de berichtgeving ook de namen die het onderwerp zijn van de lekken mogen vermeld worden. Deze niet vermelden zou de geloofwaardigheid schaden én eventueel ook andere personen in diskrediet brengen.

Het moment van de lekken

Lekken die malversaties uit het verleden publiek maken mogen nooit een probleem vormen voor de journalist en de media. Het ter verantwoording roepen van verantwoordelijken is een democratische opdracht die alleen maar kan helpen om dictatoriale neigingen te voorkomen. De nieuwe internationale samenwerkingsinitiatieven van onderzoeksjournalisten is een goede evolutie om onder andere financieel gesjoemel publiek te maken en zo het gerecht de kans te geven om te oordelen over de verantwoordelijken.

Er kan een probleem ontstaan omwille van het spectaculair karakter van de lekken. Door het mediasucces kan er een mensenjacht ontstaan, waarbij het slachtoffer al bij voorbaat publiekelijk wordt veroordeeld.

Noodzaak tot kennisneming

Een belangrijke bedenking, namelijk dat niet iedereen alles moet weten, verdient alvast een degelijke analyse. Onlangs verzeilde ik in een discussie over dit standpunt. Moeten de eigenaars van een gebouw alles weten over de problemen veroorzaakt door een bouwheer die onvoldoende respect heeft voor de inherente regels van 'Goed Vakmanschap'?

Het antwoord was dat wanneer men de belanghebbenden niet transparant informeert ze zelf op zoek gaan naar antwoorden en dat leidt tot een kakafonie en verstoorde communicatiekanalen. Daardoor ontving de syndicus meer dan 8.000 mails van vooral individuele eigenaars.

Het toepassen van de ‘noodzaak tot kennisneming’ mag nooit vanuit een elitair denken waarbij de geïnteresseerden beschouwd worden als te dom. Het is ook geen goed idee wanneer het gaat over het verzwijgen van namen, waardoor de geloofwaardigheid wordt teniet gedaan.

Ik geloof dat de noodzaak tot kennisname zo groot mogelijk moet zijn binnen de bestaande wetgeving maar dat de formulering moet voorkomen dat er een ware heksenjacht ontstaat.

Er is veel meer aan de hand met deze stelling van ‘noodzaak tot kennisneming’, want: 

NIET de bedreigde persvrijheid maar de  zelfcensuur van de media is het grootste probleem

Voor mediaondernemingen is onderzoeksjournalistiek een dure aangelegenheid Vooral nu het zo gemakkelijk is om de passende lectuur te copy-pasten via vertaalprogramma’s. De wereld is klein geworden maar het aanbod is exponentieel gegroeid! Tv-programma’s opleuken of kranten vol schrijven zonder dat daar nog enige wetenschappelijke kennis voor nodig is, het kan en het gebeurt.

Het grote geld dat de mediamagnaten winnen wordt gebruikt voor andere doeleinden: het versterken van hun eigen machtspositie én het sturen van de berichtgeving in de gewenste richting. De grenzen tussen de Machten zijn poreus geworden, politiek activisme bij de media en misbruik van de media door de plutocratie zijn daar de oorzaken van.

De voorbeelden waarbij de kijker/lezer (al of niet gewild) onvolledige informatie krijgt en de waarheid geweld wordt aangedaan zijn legio. Enkele voorbeelden:

  1. Is de klimaatopwarming de oorzaak van de vele branden? Ja, wanneer we de Tv-beelden en kranten mogen geloven. De waarheid is dat niet, zo blijkt:

Screenshot 2024 07 04 at 13 41 14 20 ferdinand meeus op X Europese Commissie bevestigt in een technisch rapport dat ongeveer 96 van alle bosbranden zijn aangestoken door mensen bewust of onbewust

  1. Knack met zijn actueel links-groene beleidslijn maakt gebruik van “factcheckers” (feitencontroleurs) om de waarheid te onthullen. Ten minste, dat zou toch de bedoeling moeten zijn of niet?

Niet, want ze kiezen éénzijdig en praktisch exclusief onderwerpen uit die ze kunnen gebruiken om de eigen groen-rode lijn te ondersteunen. Met de wetenschap zijn de factcheckers zelf niet (altijd) vertrouwd en doen beroep op ‘gelijkgezinde’ wetenschappers. Al ooit een wetenschappelijk onderbouwd factcheck gelezen? Nog niet gevonden. Net als reacties worden gecensureerd van wetenschappers met standpunten die niet in de consensus passen. ‘Onze lezers kunnen die wetenschappelijke uiteenzettingen toch niet begrijpen’.

  1. IPCC: In 2023 warmde de aarde spectaculair op door onze CO2 uitstoot. Deze boodschap werd door alle media overgenomen. Een factcheck kwam er niet aan te pas? Terecht of fout?

Fout want de werkelijke oorzaak had NIETS te maken met de CO2 uitstoot, maar wel de uitbarsting van de Tonga.

Tonga uitbarsting 2023  

  1. Hoe komt het dat bij de recente verkiezingen in gans Europa de heersende politieke partijen de grote verliezers zijn en de winnaars afgedaan worden als ‘ongewenste extremen’?

Zouden de mensen werkelijk te dom zijn en verkeerd kiezen? Neen, dat is het gevolg van de zelfcensuur die zowel politieke partijen als de media toepassen en sommige problemen vanuit een politiek geïnspireerd activisme negeren … Problemen negeren doet ze niet verdwijnen.

Klokkenluiders en onderzoeksjournalisten zijn ook in een democratie van wezenlijk belang voor een sterke maatschappelijke samenhang