email 297633 960 720 gray text sleepers02

dwarsliggers

Dwarsliggers ... noodzakelijk om het rechte spoor te houden
lees meer over onze filosofie

gebeten om te weten DRIE

Een Europese veiligheidsarchitectuur

DALLE 2024 05 14 22.45.30 war room 01Een essay over de veiligheidsproblematiek van de EU

Deel I: Geostrategische overwegingen

Wie iets wil schrijven over geostrategische ontwikkelingen, kan best beginnen bij de strategische visie van de VS.

Twee zienswijzes liggen aan de basis: een beperkte defensieve visie waarbij de VS alleen zijn eigen (vooral economische) belangen moet kunnen verdedigen versus de allesomvattende visie waarbij de VS als ‘wereldleider’ zichzelf ook de morele taak toe-eigent om zijn politieke en maatschappijvisie wereldwijd uit te dragen/op te leggen (desnoods met militaire steun).

Vooraleer we dus ook maar willen denken aan een geostrategische rol voor de EU, moeten we de vraag stellen of de EU in staat is om een ‘onafhankelijke’ geostrategische positie te ontwikkelen? Wanneer we tot de conclusie komen dat dit ‘wishfull thinking’ is, doen we beter de boeken toe nog voor ze geopend worden. Dat is alvast de overtuiging van veel politieke NAVO-adepten.

In dit eerste deel zoeken we een antwoord op de vraag welke VS-visie aan de basis ligt van de recente (sinds begin deze eeuw) strategische keuzes. We focussen daarbij op de oorlog met Rusland omdat die ook de EU voor belangrijke keuzes plaatst.

Wat denkt de VS

Het lijkt er sterk op dat de VS NIET kiezen voor een allesomvattende visie mét inzet van militaire capaciteiten. De eerste visie lijkt ons plausibeler, al was het maar omdat de VS zich beperkt tot een hybride oorlogsdeelname zonder inzet van eigen troepen (of ten minste niet als dusdanig erkend).

Het is trouwens de vraag of de VS méér zouden kunnen doen nu ze geconfronteerd worden met conflictgebieden die gemakkelijk kunnen uit de hand lopen en waarvoor zelfs deze grootmacht niet de middelen heeft, zonder gevolgen voor de eigen welvaart (en veiligheid).

In die eerste visie staan de economische belangen op de eerste plaats en dus moeten we vooral oog hebben voor deze belangen bij het beoordelen van hun uitspraken en interventies. En voor alle duidelijkheid: Aan deze keuze is niets verkeerd, ware het niet dat het (te) weinig ruimte laat voor andere spelers op de markt, wanneer de sterkste dit standpunt doorzet.

Laten we maar beginnen met de vraag:

Hoe ziet de VS Europa?

De EU mag geen concurrent worden

We weten dat de VS in grote mate bijgedragen hebben tot het tot stand komen van de Europese samenwerking, al was dat aanvankelijk uitsluitend een economische samenwerking. Het kan ook niet ontkend worden dat de VS daarbij zijn voordeel deed. Europa werd een lucratieve investeringsopportuniteit én een belangrijke afzetmarkt voor de Amerikaanse multinationals. Dat alles werd gecombineerd met de reeds bestaande afzetmarkt voor zijn wapenindustrie dankzij de NAVO. Een vanzelfsprekende dominante positie gezien de veel te kleine Europese financiële bijdragen én het gebrek aan eensgezindheid.

We mogen terecht niet vergeten dat we ooit door ingrijpen van de VS ontsnapten aan een Duitse nazidictatuur. Tegelijk kan en mag een gezonde samenwerking tussen de VS en de EU niet gestoeld worden op eeuwigdurende dankbaarheid en politieke onmondigheid van de EU. Het is begrijpelijk dat een sterke EU die met één stem spreekt wel degelijk een economische concurrent wordt voor de VS. En dat zou wel eens de aanleiding kunnen geweest zijn om dergelijke initiatieven in de kiem te smoren.

De Duitse keuze voor een lucratieve samenwerking met Rusland en China

Met Donald Trump werd ‘America First’ de nieuwe strategische opdracht. Europa zou zelf moeten zijn eigen (veiligheids-) boontjes doppen. Binnen de NAVO bestaat er echter geen ‘EU’, en ook dat verklaart waarom de VS zo machtig is. Zelfs nu, wanneer elke lidstaat zijn bijdrage gevoelig verhoogt, blijven het afzonderlijke kleine bijdragen die niet volstaan om ook maar enige afwijkende visie toe te laten. 

Nog voor Trump de EU-lidstaten van de NAVO publiekelijk terechtwees voor de ondermaatse financiële steun, was er iets dat voor de VS nog belangrijker was: de vrees dat Europa te machtig zou worden en niet langer een investerings- en afzetmarkt voor de grote Amerikaanse multinationals zou blijven.

Het afluisteren van de telefoongesprekken van Angela Merkel was volgens mij geen bezorgdheid omwille van de veiligheid, wél omwille van de vrees dat de EU economisch nog sterker en dus minder afhankelijk van de VS zou worden. En wie over economie spreekt, heeft het over de belangrijkste ‘motor’: Duitsland. Dat goedkope Russisch gas is de grote concurrent voor het dure Amerikaanse schaliegas en dat kon niet de bedoeling zijn.

Ondertussen is door het vertrek van het VK uit de EU een ‘trouwe bondgenoot van de VS’ verdwenen, waardoor de invloed van de VS binnen de EU kleiner werd. Een EU die ook nog afhankelijker wordt van een machtiger Duitsland.

Twee initiatieven bevestigen deze stelling:

Toen in 2012 het EU-associatieverdrag met Oekraïne werd voorgesteld, ging het om een belangrijke economische win-win situatie voor het land zelf én voor de EU. De VS zou ‘naast de buit’ grijpen. Voor de autonomie van de EU is de toegang tot de economische rijkdom van Oekraïne uitermate interessant. Dat zouden de VS-oligarchen - verzameld in Vanguard en Black Rock - niet geapprecieerd hebben (lees hier).

Van de in juni 2021 gelanceerde Handels- en Technologieraad EU-VS is er nog niet veel in huis gekomen. In een document (versie maart 2024) over de handelsovereenkomsten waaraan de EU werkt staat enkel te lezen dat het de bedoeling is dat de EU en de VS samenwerken op het gebied van mondiale handel, economie en technologie en hun handels- en economische betrekkingen verdiepen.

Een bedenking daarbij: Is het niet opmerkelijk dat de EU met tientallen landen over de hele wereld (vrij)handelsovereenkomsten heeft afgesloten maar met de VS lukt het niet?

Toen in 2014 Oekraïne koos voor een associatieverdrag met de EU en vooral de VS Oekraïne het lidmaatschap van de NAVO aanbood – zonder het akkoord van Duitsland en Frankrijk - ontstond een nieuwe regionale veiligheidssituatie in Europa.

George Friedman[1] schreef hierover op 14 februari 2022 het volgende:

“De Oekraïense crisis heeft niets te maken met Oekraïne. Het gaat over Duitsland en, in het bijzonder, een pijplijn die Duitsland verbindt met Rusland, genaamd Nord Stream 2. Washington ziet de pijplijn als een bedreiging voor zijn primaat in Europa en heeft op alle mogelijke manieren geprobeerd om het project te saboteren. (…) Het establishment van de Amerikaanse buitenlandse politiek is niet blij met deze ontwikkelingen. Zij willen niet dat Duitsland afhankelijker wordt van Russisch gas omdat handel vertrouwen schept en vertrouwen leidt tot uitbreiding van de handel. Naarmate de betrekkingen warmer worden, worden meer handelsbelemmeringen opgeheven, worden de voorschriften versoepeld, nemen reizen en toerisme toe en ontstaat er een nieuwe veiligheidsarchitectuur. (…) Een Duits-Russisch bondgenootschap dreigt de neergang van de Supermacht, die momenteel steeds dichter bij de afgrond komt, te versnellen. Dit is de reden waarom Washington vastbesloten is om alles te doen wat het kan om Nord Stream te saboteren en Duitsland in zijn orbit te houden. Het is een kwestie van overleven. ‘Dat is waar Oekraïne in het plaatje komt. Oekraïne is het “wapen van keuze” van Washington om Nord Stream te torpederen en een wig te drijven tussen Duitsland en Rusland. De strategie komt van pagina één van het Handboek Buitenlands Beleid van de VS onder de rubriek: Verdeel en heers. Washington moet de perceptie creëren dat Rusland een bedreiging vormt voor de veiligheid van Europa. Dat is het doel. (…) Het echte doelwit is echter niet Rusland, maar Duitsland.”

Wat evenmin in goede aarde valt in “politiek Washington” is de groeiende samenwerking van Duitse bedrijven met China. En ja, de Chinese politiek is zeer duidelijk én voor de VS onaanvaardbaar: de hegemonie van de VS vervangen door een multipolaire wereld.

Om deze voortschrijdende ongunstige evolutie te stoppen vond de VS het blijkbaar tijd om paal en perk te stellen aan de Duitse politiek van toenadering tot Rusland. Dat verklaart de eenzijdige beslissing van de VS (ondanks het verzet van Duitsland en Frankrijk) om Oekraïne op te nemen in de NAVO. Voor wie het niet zou weten, is de NAVO méér dan een militaire organisatie en (onder meer ook) een middel om de EU te verdelen, indachtig de boutade over een van de doelstellingen van de NAVO ‘to keep the Germans Down”.

Is het met al deze vaststellingen in het achterhoofd onterecht om te spreken over een geostrategische economische strijd tussen de VS en Duitsland in plaats van een veiligheidsprobleem?

Dat roept heel veel vragen op en één ervan intrigeert mij bijzonder: Wat bezielde Bondskanselier Angele Merkel om tijdens haar zestien jaar als Bondskanselier (2005 tot 2021) te kiezen voor meer samenwerking met Rusland en weerstond ze aan de druk van de VS om het Duitse aandeel in de NAVO-inspanning te verhogen. In deze optiek heeft de oorlog in Oekraïne daar alvast een einde aan gemaakt. Of deze ommeslag van harte is …

Al deze overwegingen geven aan dat Europese zelfstandigheid veraf ligt. Hoe dan ook, minder afhankelijk worden van de VS en zelf instaan voor de veiligheid kan alleen wanneer de EU de eigen militair-industriële capaciteiten opwaardeert. Zoals het er nu uit ziet, is er geen sprake van een eigen veiligheidsarchitectuur, eerder van een koterij zonder vensters, ‘windows’ …

In Deel II analyseren we de gevolgen van de wapenwedloop en welke rol België daarin kan/moet spelen.

 

[1] George Friedman is a Hungarian-born American futurologist, political scientist, and writer. He is a geopolitical author on international relations. He is the founder and chairman of Geopolitical Futures. Prior to founding Geopolitical Futures, he was chairman of the publishing company Stratfor.